SAMARQAND DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTIDA GENDER TENGLIKNI TA’MINLASH MASALASI
Samarqand davlat pedagogika institutida gender tenglik tamoyillarini qaror toptirish, xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarni ta’minlash, ta’lim, ilm-fan, mehnat va ijtimoiy hayotda kamsitish holatlarining oldini olishga alohida e’tibor qaratiladi.
Institutda gender tenglik siyosatini amalga oshirish, ushbu yo‘nalishdagi ishlarni muvofiqlashtirish, mavjud muammolarni o‘rganish va ularning yechimlari bo‘yicha takliflar ishlab chiqish maqsadida Gender maslahati kengashi faoliyati yo‘lga qo‘yilgan.
Kengash o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasining gender tenglik sohasidagi qonunchiligi, tegishli normativ-huquqiy hujjatlar hamda institutda tasdiqlangan ichki hujjatlar asosida olib boradi.
GENDER MASLAHATI KENGASHI HAQIDA
Gender maslahati kengashi institutda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlash, genderga oid muammolarni aniqlash va bartaraf etish, sog‘lom hamda xavfsiz ta’lim va mehnat muhitini shakllantirishga ko‘maklashuvchi maslahat-muvofiqlashtiruvchi tuzilma hisoblanadi.
Kengashning asosiy maqsadi — institut faoliyatining barcha yo‘nalishlarida gender tenglik tamoyillarini izchil joriy etish, ta’lim oluvchilar va xodimlarning huquq hamda manfaatlarini himoya qilish, ularning salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng imkoniyatlar yaratishga ko‘maklashish.
GENDER MASLAHATI KENGASHINING ASOSIY VAZIFALARI:
Institutda gender tenglikni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirilishini muvofiqlashtirish;
Ta’lim, ilm-fan, boshqaruv va mehnat munosabatlarida teng imkoniyatlar yaratilishini qo‘llab-quvvatlash;
Gender kamsitish, tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olish bo‘yicha profilaktik ishlarni tashkil etish;
Talabalar va xodimlarning gender tenglik masalalaridagi huquqiy savodxonligini oshirish;
Xotin-qizlarning ilmiy, ijtimoiy, sport va jamoat faoliyatidagi ishtirokini rag‘batlantirish;
Ta’lim oluvchilar va xodimlarning murojaatlarini belgilangan tartibda o‘rganish, zarur hollarda tegishli mutaxassislarga yo‘naltirish;
Gender tenglik masalalarida fakultetlar va tarkibiy bo‘linmalar bilan hamkorlikni rivojlantirish;
Gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlarni monitoring qilish, tahlil etish va takliflar ishlab chiqish.
GENDER MASLAHATI KENGASHI TARKIBI
Kengash raisi:
Anorqulova O. — institut xotin-qizlar masalalari bo‘yicha rektor maslahatchisi.
Kengash raisi o‘rinbosari:
Abdurazoqov B.S. — institut rektorining yoshlar masalalari, ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha birinchi prorektori.
Kengash kotibi:
Sattorova I. — institut ilmiy kotibi.
Kengash a’zolari:
Rahmonov H. — institut sport klubi raisi;
Abdurasulov B. — institut yuristi;
Rejabboyev B. — talabalar orasida ijtimoiy-ma’naviy muhit barqarorligini ta’minlashga mas’ul rektor maslahatchisi;
Kuliyeva S. — kadrlar bo‘limi boshlig‘i;
Rajabova Z. — kasaba uyushmasi raisi;
Ruziyeva H. — institut psixologi.
FAOLIYATNING USTUVOR YO‘NALISHLARI
1. Ta’lim va ilm-fanda teng imkoniyatlar
Talaba-yoshlar, professor-o‘qituvchilar va ilmiy xodimlar uchun teng imkoniyatlarni qo‘llab-quvvatlash, xotin-qizlarning ilmiy-tadqiqot, innovatsion va akademik faoliyatdagi ishtirokini kengaytirish.
2. Gender madaniyati va huquqiy savodxonlik
Talabalar va xodimlar o‘rtasida gender tenglik, o‘zaro hurmat, teng huquq va mas’uliyat, kamsitishga murosasiz munosabat tamoyillarini targ‘ib qilish.
3. Xavfsiz ta’lim va mehnat muhiti
Tazyiq, zo‘ravonlik, kamsitish va ta’qib holatlarining oldini olish, bunday holatlarga duch kelgan shaxslarni tegishli mutaxassislar ko‘magiga yo‘naltirish.
4. Ijtimoiy va psixologik qo‘llab-quvvatlash
Talaba-yoshlar va xodimlarning muammolarini o‘rganish, ehtiyojmand shaxslarni aniqlash, psixologik va huquqiy ko‘mak ko‘rsatish bo‘yicha tegishli xizmatlar bilan hamkorlik qilish.
5. Gender monitoringi va tahlil
Institutdagi gender tenglik holatini o‘rganish, tegishli ma’lumotlarni tahlil qilish, mavjud muammolar yuzasidan takliflar ishlab chiqish va amalga oshirilgan ishlar samaradorligini baholash.
ME’YORIY-HUQUQIY ASOSLAR
• Institut Gender maslahati kengashi faoliyatida quyidagi normativ-huquqiy hujjatlar muhim asos bo‘lib xizmat qiladi:
• O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
• O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi O‘RQ-562-sonli “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni.
• O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrdagi O‘RQ-561-sonli “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni.
• O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 28-maydagi SQ-297-IV-sonli “2030-yilga qadar O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash haqida”gi qarori.
• O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining 2026-yil 26-maydagi KQ-346/1-V-sonli “2030-yilga qadar O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasining maqsadli ko‘rsatkichlarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori.
• Samarqand davlat pedagogika institutining Gender maslahati kengashi to‘g‘risidagi Nizomi va tegishli ichki hujjatlari.
• Kengash faoliyatiga oid hujjatlar
• Ushbu bo‘limda quyidagi hujjatlar elektron shaklda joylashtirib boriladi:
• Gender maslahati kengashini tashkil etish to‘g‘risidagi buyruq;
• Kengash tarkibi;
• Gender maslahati kengashi to‘g‘risidagi Nizom;
• 2026-yil uchun tasdiqlangan yillik ish reja;
• Kengash yig‘ilishlari bayonnomalari;
• Choraklik va yillik faoliyat hisobotlari;
AMALGA OSHIRILGAN TADBIRLAR VA MONITORING NATIJALARI.
Murojaatlar bilan ishlash. Samarqand davlat pedagogika institutida ta’lim olayotgan talabalar, professor-o‘qituvchilar hamda xodimlar gender tenglik, teng imkoniyatlar, kamsitish, tazyiq va zo‘ravonlik bilan bog‘liq masalalar yuzasidan institutning belgilangan murojaat kanallari orqali murojaat qilishlari mumkin.
Murojaatlar amaldagi qonunchilik talablariga muvofiq ko‘rib chiqiladi. Murojaatchining shaxsiy ma’lumotlari va murojaat mazmunining maxfiyligini ta’minlash, murojaatni xolis o‘rganish hamda zarur hollarda psixologik va huquqiy yordamga yo‘naltirishga alohida e’tibor qaratiladi. Gender tenglik — teng huquq, teng imkoniyat va o‘zaro hurmatga asoslangan ta’lim muhitining muhim mezonidir.
GENDER TENGLIK NIMA?
Gender tenglik xotin-qizlar va erkaklarning jamiyat hayotining barcha sohalarida teng huquq, erkinlik va imkoniyatlarga ega bo‘lishini, o‘z salohiyatini erkin namoyon etishi hamda ijtimoiy hayotda teng ishtirok etishini ta’minlashga qaratilgan tamoyildir.
Gender tenglik ayollar va erkaklarning biologik yoki fiziologik xususiyatlarini bir xil deb hisoblashni anglatmaydi. Aksincha, u har bir insonning jinsi sababli kamsitilmasligi, ta’lim olishi, kasb tanlashi, ilmiy faoliyat yuritishi, mehnat qilishi va jamiyat boshqaruvida ishtirok etishi uchun teng sharoitlar yaratilishini nazarda tutadi.
Gender tenglik inson huquqlari, ijtimoiy adolat, demokratik qadriyatlar va barqaror taraqqiyotning muhim shartlaridan biridir.
Gender tenglikning asosiy tamoyillari
Gender tenglik quyidagi muhim tamoyillarga asoslanadi:
Teng huquqlilik — xotin-qizlar va erkaklarning qonun oldida tengligi hamda huquqlarining birdek e’tirof etilishi.
Teng imkoniyatlar — ta’lim, mehnat, ilm-fan, boshqaruv va ijtimoiy hayotda o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng sharoitlar yaratilishi.
Kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik — shaxsning jinsi sababli uning huquq va manfaatlari cheklanishiga yo‘l qo‘ymaslik.
O‘zaro hurmat va hamkorlik — jamiyatda ayollar va erkaklar o‘rtasida hurmat, ishonch va mas’uliyatga asoslangan munosabatlarni rivojlantirish.
Teng ishtirok — qarorlar qabul qilish, ilmiy va ijtimoiy jarayonlarda xotin-qizlar hamda erkaklarning faol ishtirokini qo‘llab-quvvatlash.
Zo‘ravonlik va tazyiqqa murosasizlik — insonning sha’ni, qadr-qimmati va daxlsizligini himoya qilish.
GENDER TENGLIKNING TA’LIM TIZIMIDAGI AHAMIYATI
Ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash har bir ta’lim oluvchining bilim olishi, qobiliyatini rivojlantirishi va kelajakdagi kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatga erishishi uchun teng imkoniyatlar yaratishni anglatadi.
Oliy ta’lim muassasalarida gender tenglik quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
talaba-qizlar va yigitlar uchun teng ta’lim imkoniyatlarini ta’minlash;
ilmiy-tadqiqot va innovatsion loyihalarda teng ishtirokni qo‘llab-quvvatlash;
professor-o‘qituvchilar va xodimlar uchun kasbiy rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirish;
boshqaruv va rahbarlik lavozimlarida munosib ishtirok uchun sharoit yaratish;
gender stereotiplari va kamsitish holatlarining oldini olish;
xavfsiz, sog‘lom va o‘zaro hurmatga asoslangan ta’lim muhitini shakllantirish.
Gender tenglik va gender stereotiplari
Gender stereotiplari — ayollar va erkaklarning jamiyatdagi vazifalari, kasblari, qobiliyatlari va xulq-atvoriga doir oldindan shakllangan, ko‘pincha asossiz qarashlardir.
Masalan, ayrim kasblarni faqat erkaklarga yoki faqat ayollarga xos deb hisoblash, rahbarlik qobiliyatini faqat bir jins vakillari bilan bog‘lash, ilmiy va kasbiy faoliyatda jinsga qarab cheklovlar qo‘yish gender stereotiplarining ko‘rinishlaridir.
Bunday qarashlarni bartaraf etish, yosh avlodda tenglik, adolat, o‘zaro hurmat va hamkorlik madaniyatini shakllantirish gender tenglik siyosatining muhim vazifalaridan biridir.
Gender tenglik — barqaror taraqqiyot omili
Gender tenglik jamiyatning intellektual, iqtisodiy va ijtimoiy salohiyatidan to‘liq foydalanish imkonini beradi. Xotin-qizlar va erkaklarning bilim, tajriba hamda qobiliyatlaridan teng foydalanish mamlakat taraqqiyoti, ilm-fan rivoji, ijtimoiy barqarorlik va farovonlikka xizmat qiladi.
Shu bois gender tenglik faqat xotin-qizlar masalasi emas, balki butun jamiyat, jumladan, ta’lim muassasalari, davlat tashkilotlari va fuqarolik jamiyati oldidagi umumiy vazifadir.
Gender tenglik — teng huquq, teng imkoniyat, o‘zaro hurmat va adolatli kelajak poydevoridir.
BILASIZMI?
Gender tenglik haqida 10 ta muhim ma’lumot
1. Gender tenglik faqat xotin-qizlarga tegishli masala emas.
Gender tenglik ayollar va erkaklarning jamiyat hayotining barcha sohalarida teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishini nazarda tutadi.
2. Tenglik bir xillik degani emas.
Ayollar va erkaklarning o‘ziga xos xususiyatlari e’tirof etilgan holda, ularning huquqlari va imkoniyatlari teng ta’minlanishi gender tenglikning asosiy mazmunidir.
3. Ta’lim olishda teng imkoniyat — gender tenglikning muhim ko‘rsatkichidir.
Har bir inson jinsi va boshqa shaxsiy xususiyatlaridan qat’i nazar, sifatli ta’lim olish va o‘z bilimini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.
4. Ilm-fan va innovatsiyada gender tenglik taraqqiyotga xizmat qiladi.
Xotin-qizlar va erkaklarning ilmiy salohiyatidan teng foydalanish yangi g‘oyalar, kashfiyotlar va innovatsion yechimlar uchun imkoniyat yaratadi.
5. Gender stereotiplari inson imkoniyatlarini cheklashi mumkin.
Kasb, qobiliyat yoki ijtimoiy vazifalarni faqat ayollar yoxud erkaklarga xos deb hisoblash asossiz cheklovlarga sabab bo‘lishi mumkin.
6. Rahbarlik va qaror qabul qilishda teng ishtirok muhim.
Ayollar va erkaklarning boshqaruv jarayonlarida munosib ishtiroki adolatli va samarali qarorlar qabul qilinishiga ko‘maklashadi.
7. Gender tenglik oiladan boshlanadi.
Oilada o‘zaro hurmat, mas’uliyat, hamkorlik va teng munosabat tamoyillarining qaror topishi jamiyatda gender madaniyatini rivojlantiradi.
8. Tazyiq va zo‘ravonlikka murosasiz munosabat gender tenglikning muhim shartidir.
Har bir insonning sha’ni, qadr-qimmati, xavfsizligi va shaxsiy daxlsizligi hurmat qilinishi lozim.
9. Gender tenglik jamiyatning umumiy mas’uliyatidir.
Bu yo‘nalishdagi ishlar ta’lim muassasalari, davlat tashkilotlari, oila va fuqarolik jamiyati hamkorligida amalga oshiriladi.
10. Gender tenglik barqaror taraqqiyotning muhim omilidir.
Teng huquq va imkoniyatlar inson salohiyatini to‘liq namoyon etish, ijtimoiy adolat va farovonlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Yodda tuting: Gender tenglik — bu imtiyoz emas, balki har bir inson uchun teng huquq, teng imkoniyat va munosib sharoit yaratish tamoyilidir.
GENDER LUG‘AT
Gender — jamiyatda ayollar va erkaklarga nisbatan shakllangan ijtimoiy rollar, xulq-atvor me’yorlari, vazifalar va munosabatlar tizimi.
Gender budjetlashtirish — budjet mablag‘larini rejalashtirish, taqsimlash va sarflash jarayonida ularning ayollar va erkaklar ehtiyojlari hamda manfaatlariga ta’sirini hisobga olishga asoslangan yondashuv.
Gender ekspertizasi — normativ-huquqiy va boshqa hujjatlarning gender tenglik tamoyillari hamda talablariga muvofiqligini baholash jarayoni.
Gender kamsitish — shaxsning jinsi sababli uning huquq va erkinliklarini cheklash, unga nisbatan tengsiz munosabatda bo‘lish yoki teng imkoniyatlardan foydalanishiga to‘sqinlik qilish.
Gender madaniyati — jamiyat a’zolarining teng huquqlilik, o‘zaro hurmat, adolat, mas’uliyat va kamsitmaslik tamoyillariga asoslangan dunyoqarashi, xulq-atvori hamda munosabatlar tizimi.
Gender muvozanati — ayollar va erkaklarning muayyan soha, faoliyat turi yoki qaror qabul qilish jarayonlaridagi ishtiroki mutanosibligini ta’minlashga qaratilgan yondashuv.
Gender sezgirlik — muayyan vaziyat, faoliyat yoki qarorlarning ayollar va erkaklarga turlicha ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini anglash va bu holatni hisobga olish qobiliyati.
Gender statistikasi — ayollar va erkaklarning jamiyat hayotidagi ishtiroki, ijtimoiy holati, imkoniyatlari va natijalarini jinslar kesimida aks ettiruvchi statistik ma’lumotlar tizimi.
Gender stereotiplari — ayollar va erkaklarning qobiliyati, kasbi, xulq-atvori, ijtimoiy mavqei va jamiyatdagi vazifalari haqidagi oldindan shakllangan umumlashtirilgan qarashlar.
Gender tahlili — muayyan faoliyat, dastur, siyosat yoki jarayonning ayollar va erkaklarga ta’sirini o‘rganish, mavjud tengsizlik sabab va omillarini aniqlash jarayoni.
Gender tafovuti — ayollar va erkaklarning muayyan sohalardagi ishtiroki, imkoniyatlari, huquqlari yoki erishgan natijalari o‘rtasida kuzatiladigan farq.
Gender teng huquqliligi — ayollar va erkaklarning huquq hamda erkinliklari qonun oldida teng e’tirof etilishi va ularning amalga oshirilishi uchun teng huquqiy kafolatlar yaratilishi.
Gender teng imkoniyatlari — ayollar va erkaklar uchun ta’lim, mehnat, ilm-fan, boshqaruv va jamiyat hayotining boshqa sohalarida o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng sharoitlarning yaratilishi.
Gender tengligi — ayollar va erkaklarning qonun oldida tengligi, jamiyat hayotining barcha sohalarida teng huquq, imkoniyat va mas’uliyatlarga ega bo‘lishini ta’minlash tamoyili.
Gender tenglik siyosati — jamiyat hayotining barcha sohalarida ayollar va erkaklarning teng huquq hamda imkoniyatlarini ta’minlashga qaratilgan davlat va institutsional chora-tadbirlar tizimi.
Ijtimoiy sheriklik — gender tenglikni ta’minlash maqsadida davlat organlari, ta’lim muassasalari, nodavlat notijorat tashkilotlari va boshqa institutlarning o‘zaro hamkorlikdagi faoliyati.
Tazyiq — shaxsning sha’ni, qadr-qimmati va daxlsizligiga tajovuz qiluvchi, uning ruhiy yoki jismoniy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi xatti-harakatlar va munosabatlar.
Zo‘ravonlik — bir shaxsning boshqa shaxsga nisbatan jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy zarar yetkazishga yoxud uning huquq va erkinliklarini cheklashga qaratilgan qasddan sodir etadigan xatti-harakatlari.
GENDER TENGLIK: SAVOL-JAVOB
1. Gender tenglik deganda nima tushuniladi?
Gender tenglik — xotin-qizlar va erkaklarning qonun oldida tengligi hamda jamiyat hayotining barcha sohalarida teng huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lishidir.
2. Gender tenglik faqat ayollarning huquqlarini himoya qilishga qaratilganmi?
Yo‘q. Gender tenglik ayollar va erkaklarning huquq hamda manfaatlarini birdek e’tirof etadi. Uning asosiy maqsadi har ikki jins vakillari uchun adolatli va teng imkoniyatlar yaratishdir.
3. Gender tenglik va gender teng huquqlilik bir xil tushunchami?
Ular o‘zaro bog‘liq, ammo mazmunan farqlanadi. Gender teng huquqlilik qonun oldida teng huquqlarning e’tirof etilishini anglatsa, gender tenglik ushbu huquqlardan foydalanish uchun real imkoniyat va sharoitlar yaratilishini ham qamrab oladi.
4. Gender tenglik nima uchun muhim?
Chunki u inson salohiyatini to‘liq namoyon etish, ijtimoiy adolatni ta’minlash, kamsitishning oldini olish va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladi.
5. Ta’lim muassasasida gender tenglik qanday ta’minlanadi?
Ta’lim olish, ilmiy faoliyat yuritish, kasbiy rivojlanish va boshqaruv jarayonlarida teng imkoniyatlar yaratish, kamsitish holatlarining oldini olish hamda xavfsiz ta’lim muhitini shakllantirish orqali.
6. Gender stereotiplari nima va ular qanday salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin?
Gender stereotiplari — ayollar va erkaklarning qobiliyati, kasbi yoki jamiyatdagi vazifalari haqidagi qoliplashgan qarashlardir. Ular insonning kasb tanlashi, ta’lim olishi va o‘z imkoniyatlarini namoyon etishini cheklashi mumkin.
7. Gender kamsitish qanday holatlarda namoyon bo‘ladi?
Shaxsning jinsi sababli uning ta’lim olishi, mehnat qilishi, kasbiy o‘sishi yoki boshqa huquqlaridan foydalanishiga asossiz to‘sqinlik qilinganda gender kamsitish yuzaga kelishi mumkin.
8. Gender tenglikni ta’minlashda erkaklarning ham mas’uliyati bormi?
Albatta. Gender tenglik umumjamiyat masalasi bo‘lib, unda ayollar ham, erkaklar ham teng huquq, o‘zaro hurmat, hamkorlik va mas’uliyat tamoyillariga amal qilishi muhim.
9. Gender maslahati kengashining vazifasi nimadan iborat?
Kengash institutda gender tenglik tamoyillarini amalga oshirishga ko‘maklashadi, tegishli chora-tadbirlarni muvofiqlashtiradi, mavjud muammolarni o‘rganadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqadi.
10. Gender maslahati kengashiga kimlar murojaat qilishi mumkin?
Institut talabalari, professor-o‘qituvchilari va xodimlari gender tenglik, teng imkoniyatlar, kamsitish, tazyiq va zo‘ravonlik bilan bog‘liq masalalar yuzasidan belgilangan murojaat kanallari orqali murojaat qilishlari mumkin.
11. Murojaat qilgan shaxsning ma’lumotlari sir saqlanadimi?
Murojaatlar bilan ishlashda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va maxfiylik talablariga rioya etilishi lozim. Murojaatlarni ko‘rib chiqish amaldagi qonunchilik va belgilangan tartib asosida amalga oshiriladi.
12. Gender tenglikni ta’minlashda talabalar qanday hissa qo‘sha oladi?
Talabalar o‘zaro hurmat va teng munosabatga amal qilish, gender stereotiplariga tanqidiy yondashish, kamsitish va zo‘ravonlikka befarq bo‘lmaslik, ma’rifiy tadbirlarda faol ishtirok etish orqali gender madaniyatini rivojlantirishga hissa qo‘sha oladi.
13. Gender tenglik oilaviy munosabatlarda qanday namoyon bo‘ladi?
Oilada o‘zaro hurmat, mas’uliyatni hamkorlikda taqsimlash, bir-birining fikri va huquqlarini e’tirof etish orqali namoyon bo‘ladi.
14. Gender tenglik jamiyat taraqqiyotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
Teng imkoniyatlar inson resurslaridan samarali foydalanish, ilm-fan va iqtisodiyot rivoji, ijtimoiy barqarorlik hamda farovonlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Sizning huquqingiz — bizning e’tiborimizda! Teng imkoniyatlar — adolatli jamiyat asosidir.
GENDER TENGLIKNI TA’MINLASHNING HUQUQIY ASOSLARI
O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikni ta’minlash, xotin-qizlar va erkaklarning teng huquq hamda imkoniyatlarini kafolatlash, shuningdek, tazyiq va zo‘ravonlikning oldini olish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Mazkur sohadagi huquqiy munosabatlar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, qonunlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 58-moddasida xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqliligi belgilangan. Davlat xotin-qizlar va erkaklarga jamiyat hamda davlat ishlarini boshqarishda, shuningdek, jamiyat va davlat hayotining boshqa sohalarida teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlaydi.
Ushbu konstitutsiyaviy norma gender tenglikning asosiy huquqiy kafolatlaridan biri hisoblanadi.
2. «Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida»gi Qonun
2019-yil 2-sentabrda qabul qilingan O‘RQ-562-sonli Qonun xotin-qizlar va erkaklarning teng huquq hamda imkoniyatlarini ta’minlashning huquqiy asoslarini belgilaydi.
Qonunda quyidagi masalalar tartibga solingan:
• xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari;
• davlat boshqaruvi va saylov jarayonlarida teng ishtirok etish;
• ta’lim, fan, madaniyat, mehnat va ijtimoiy himoya sohalarida tenglikni ta’minlash;
• oilaviy munosabatlarda teng huquq va majburiyatlarni amalga oshirish;
• genderga oid kamsitishning oldini olish;
• gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha davlat siyosatini amalga oshirish.
3. «Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida»gi Qonun
2019-yil 2-sentabrda qabul qilingan O‘RQ-561-sonli Qonun xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilishga qaratilgan.
Qonunda jismoniy, ruhiy, jinsiy va iqtisodiy zo‘ravonlik, tazyiq, ta’qib hamda himoya orderi bilan bog‘liq tushunchalar, shuningdek, jabrlanuvchilarni himoya qilish mexanizmlari belgilangan.
Mazkur qonun jabrlanuvchilarning xavfsizligini ta’minlash, zo‘ravonlik holatlarining oldini olish va ularga zarur yordam ko‘rsatishning huquqiy asoslarini yaratadi.
4. 2030-yilga qadar O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasi
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining 2021-yil 28-maydagi SQ-297-IV-sonli qarori bilan 2030-yilga qadar O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasi tasdiqlangan.
Strategiyada ta’lim, iqtisodiyot, davlat boshqaruvi, ijtimoiy hayot va boshqa sohalarda xotin-qizlar hamda erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan ustuvor yo‘nalishlar belgilangan.
Strategiya gender tenglik tamoyillarini davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida izchil qaror toptirishga xizmat qiladi.
GENDER TENGLIK SOHASIDAGI ASOSIY HUQUQLAR
Har bir shaxs qonunchilikda belgilangan tartibda quyidagi huquqlardan foydalanish imkoniyatiga ega:
• jinsi sababli kamsitilmaslik;
• ta’lim olish va kasb tanlash;
• mehnat qilish va kasbiy rivojlanish;
• ilmiy va ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanish;
• jamiyat va davlat boshqaruvida ishtirok etish;
• sha’ni, qadr-qimmati va shaxsiy daxlsizligi himoya qilinishini talab qilish;
• qonuniy huquq va manfaatlari buzilgan taqdirda vakolatli organlarga murojaat qilish.
TAZYIQ VA ZO‘RAVONLIKDAN HIMOYALANISH HUQUQI
Tazyiq yoki zo‘ravonlikka duch kelgan shaxs tegishli vakolatli organlarga murojaat qilish, qonunchilikda nazarda tutilgan himoya choralaridan foydalanish hamda zarur yordam olish huquqiga ega.
Qonunchilikda tazyiq va zo‘ravonlik holatlarini aniqlash, ularning oldini olish, jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatish hamda himoya orderini berish kabi huquqiy mexanizmlar nazarda tutilgan.
SAMARQAND DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTIDA GENDER HUQUQIY MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
Samarqand davlat pedagogika instituti Gender maslahati kengashi tomonidan ta’lim oluvchilar va xodimlarning gender tenglik sohasidagi huquqiy savodxonligini oshirish, qonunchilik mazmunini tushuntirish, kamsitish, tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olishga qaratilgan ma’rifiy tadbirlarni tashkil etish hamda tegishli tarkibiy bo‘linmalar bilan hamkorlikni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi.
Huquqni bilish — uni himoya qilishning muhim sharti. Gender tenglik esa qonuniy huquqlarni hurmat qilish va teng imkoniyatlarni ta’minlashdan boshlanadi.
XALQARO TAJRIBA
Gender tenglikni ta’minlash bugungi kunda xalqaro hamjamiyatning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va uning ixtisoslashgan muassasalari tomonidan xotin-qizlar va erkaklarning teng huquq hamda imkoniyatlarini ta’minlash, ta’lim va ilm-fanda teng ishtirokni kengaytirish, rahbarlik lavozimlarida ayollar vakilligini oshirish hamda zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha keng ko‘lamli tashabbuslar amalga oshirilmoqda.
1. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT). BMT gender tenglikni inson huquqlari, tinchlik, ijtimoiy adolat va barqaror taraqqiyotning muhim sharti sifatida e’tirof etadi.
2015-yilda qabul qilingan Barqaror rivojlanish kun tartibida gender tenglik alohida 5-maqsad sifatida belgilangan. Ushbu maqsad xotin-qizlar va qizlarning huquq hamda imkoniyatlarini kengaytirish, kamsitishning barcha shakllariga barham berish va zo‘ravonlikning oldini olishga qaratilgan.
BMTning 5-maqsadi quyidagi yo‘nalishlarni qamrab oladi:
• ayollar va qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini bartaraf etish;
• tazyiq va zo‘ravonlikning oldini olish;
• erta va majburiy nikoh kabi zararli amaliyotlarga barham berish;
• haq to‘lanmaydigan uy va parvarish mehnatini e’tirof etish;
• ayollarning qaror qabul qilish va rahbarlik jarayonlaridagi ishtirokini kengaytirish;
• iqtisodiy resurslar va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini oshirish.
2. BMTning Xotin-qizlar tashkiloti — UN Women. UN Women — Birlashgan Millatlar Tashkilotining gender tenglikni ta’minlash va xotin-qizlarning huquq hamda imkoniyatlarini kengaytirish masalalari bilan shug‘ullanuvchi tuzilmasidir.
Tashkilotning asosiy faoliyat yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
• xotin-qizlarning siyosiy va ijtimoiy hayotdagi yetakchiligini qo‘llab-quvvatlash;
• ularning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish;
• xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka barham berish;
• tinchlik va xavfsizlik jarayonlarida teng ishtirokni ta’minlash;
• gender tenglikni qo‘llab-quvvatlovchi qonunchilik va institutsional mexanizmlarni rivojlantirish.
UN Women xalqaro tashkilotlar, davlatlar va fuqarolik jamiyati institutlari bilan hamkorlikda gender tenglikka qaratilgan dasturlarni amalga oshiradi.
3. UNESCO va ta’limda gender tenglik. UNESCO gender tenglikni ta’lim sifatini oshirish va har bir insonning bilim olish huquqini ro‘yobga chiqarishning muhim sharti sifatida e’tirof etadi.
Tashkilotning asosiy faoliyat yo‘nalishlari quyidagilarni qamrab oladi:
• barcha uchun sifatli ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish;
• ta’lim jarayonida gender stereotiplarini bartaraf etish;
• qizlarning tabiiy fanlar, texnologiya, muhandislik va matematika (STEM) yo‘nalishlariga qiziqishini oshirish;
• xotin-qizlarning ilmiy va akademik faoliyatdagi ishtirokini qo‘llab-quvvatlash;
• ta’lim muassasalarida xavfsiz va inklyuziv muhitni shakllantirish;
• ta’lim tizimida rahbarlik va boshqaruv imkoniyatlarida tenglikni rivojlantirish.
UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, ayollar dunyo bo‘yicha STEM yo‘nalishlari bitiruvchilarining qariyb 35 foizini tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich mazkur sohalarda xotin-qizlarning ishtirokini yanada kengaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
4. Gender tenglikni ta’minlashga oid xalqaro huquqiy hujjatlar. Gender tenglik sohasidagi xalqaro hamkorlik va davlatlar siyosati qator muhim xalqaro hujjatlarga asoslanadi.
4.1. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil). Barcha insonlarning erkin va teng huquqli ekanligi, ularning huquq va erkinliklari kamsitishsiz ta’minlanishi tamoyilini mustahkamlaydi.
4.2. Xotin-qizlarni kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risidagi konvensiya — CEDAW (1979-yil). Xotin-qizlarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini bartaraf etish va ularning teng huquqlarini ta’minlashga qaratilgan asosiy xalqaro huquqiy hujjatlardan biridir.
4.3. Pekin deklaratsiyasi va Harakatlar platformasi (1995-yil). Xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, ta’lim, sog‘liqni saqlash, iqtisodiyot, siyosat va boshqa sohalarda teng ishtirokini ta’minlashga qaratilgan strategik hujjatdir.
4.4. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari (2015-yil). 2030-yilgacha gender tenglikka erishish hamda barcha xotin-qizlarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirishni alohida maqsad sifatida belgilaydi.
5. Xalqaro tajribaning oliy ta’lim muassasalari uchun ahamiyati. Xalqaro tajriba oliy ta’lim muassasalarida gender tenglikni ta’minlash faqat ma’rifiy tadbirlar bilan cheklanmasligi, balki ta’lim, ilmiy faoliyat, boshqaruv, mehnat munosabatlari va xavfsiz muhitni qamrab oluvchi tizimli yondashuvni talab etishini ko‘rsatadi.
Shu nuqtayi nazardan, Samarqand davlat pedagogika institutida quyidagi yo‘nalishlarni rivojlantirish muhim hisoblanadi:
• talaba-qizlarning ilmiy va innovatsion loyihalardagi ishtirokini kengaytirish;
• professor-o‘qituvchi ayollarning ilmiy salohiyati va kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash;
• ta’lim va boshqaruv jarayonlarida teng imkoniyatlarni rivojlantirish;
• gender stereotiplariga qarshi ma’rifiy ishlarni kuchaytirish;
• tazyiq va zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha samarali mexanizmlarni takomillashtirish;
• gender ko‘rsatkichlari asosida muntazam monitoring va tahlil olib borish.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, gender tenglikka erishish — bir martalik tadbir emas, balki ta’lim, ilm-fan, boshqaruv va ijtimoiy hayotning barcha sohalarida izchil amalga oshiriladigan jarayondir.
GENDER TENGLIK BO‘YICHA TAVSIYALAR
Gender tenglikni ta’minlash faqat qonunlar va institutsional qarorlar bilan cheklanmaydi. U har bir insonning kundalik munosabati, xatti-harakati, kasbiy faoliyati va ijtimoiy mas’uliyatida ham namoyon bo‘ladi.
Samarqand davlat pedagogika instituti jamoasida gender tenglik tamoyillarini qaror toptirish, o‘zaro hurmat va teng imkoniyatlarga asoslangan muhitni shakllantirish maqsadida quyidagi tavsiyalarga amal qilish muhimdir.
1. TALABALAR UCHUN TAVSIYALAR
• Barcha kursdoshlaringiz bilan jinsi, ijtimoiy kelib chiqishi va boshqa shaxsiy xususiyatlaridan qat’i nazar, hurmat asosida munosabatda bo‘ling.
• Ta’lim, ilmiy faoliyat, tanlov va loyihalarda o‘z imkoniyatlaringizdan to‘liq foydalaning.
• Kasb va mutaxassislik tanlashda gender stereotiplariga emas, balki qiziqish, qobiliyat va shaxsiy maqsadlaringizga tayaning.
• Guruhdagi vazifalar va jamoaviy loyihalarda barcha ishtirokchilar uchun teng imkoniyatlar yaratilishiga hissa qo‘shing.
• Kamsitish, haqorat, tazyiq yoki zo‘ravonlik holatlariga befarq bo‘lmang.
• Muammoli vaziyatlarga duch kelganingizda tegishli mas’ul xodimlar yoki vakolatli tashkilotlarga murojaat qiling.
• O‘zaro hurmat, hamkorlik va mas’uliyatga asoslangan sog‘lom muhitni shakllantirishga hissa qo‘shing.
2. PROFESSOR-O‘QITUVCHILAR UCHUN TAVSIYALAR
• Ta’lim jarayonida barcha talabalarga jinsi bo‘yicha farqlanmagan, teng va xolis munosabatda bo‘ling.
• Dars jarayonida har bir talaba uchun fikr bildirish, savol berish va o‘z bilimini namoyon etish imkoniyatini yarating.
• O‘quv materiallari va misollarda gender stereotiplarini mustahkamlovchi qarashlardan saqlaning.
• Talabalarning ilmiy-tadqiqot, ijodiy va innovatsion faoliyatini teng asosda qo‘llab-quvvatlang.
• Ta’lim jarayonida kamsitish va haqoratli munosabatlarning oldini oling.
• Talabalarning sha’ni, qadr-qimmati va shaxsiy daxlsizligini hurmat qiling.
• Gender tenglik va teng imkoniyatlar masalalarini ta’lim-tarbiya jarayoniga maqsadli ravishda integratsiya qiling.
3. RAHBARLAR VA MAS’UL XODIMLAR UCHUN TAVSIYALAR
• Xodimlarni ishga qabul qilish, kasbiy rivojlantirish va lavozimga tavsiya etishda xolislik hamda teng imkoniyat tamoyillariga amal qiling.
• Rahbarlik va boshqaruv jarayonlarida xotin-qizlar va erkaklarning munosib ishtirokini qo‘llab-quvvatlang.
• Mehnat jamoasida sog‘lom psixologik muhit va o‘zaro hurmatni ta’minlang.
• Tazyiq, zo‘ravonlik va kamsitish holatlarining oldini olish bo‘yicha profilaktik choralarni amalga oshiring.
• Xodimlarning murojaatlarini belgilangan tartibda, xolislik va mas’uliyat bilan ko‘rib chiqing.
• Gender tenglikka oid ma’lumotlarni muntazam tahlil qilib, mavjud muammolarni bartaraf etish yuzasidan takliflar ishlab chiqing.
• Xodimlarning kasbiy va ilmiy salohiyatini rivojlantirish uchun teng sharoitlar yarating.
4. BARCHAMIZ UCHUN MUHIM QOIDALAR
• Har bir insonning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qiling.
• Jinsga asoslangan kamsituvchi ibora va munosabatlardan saqlaning.
• Boshqalarning fikri, tanlovi va shaxsiy chegaralarini hurmat qiling.
• Oilaviy va kasbiy mas’uliyatni taqsimlashda o‘zaro hamkorlik va teng sheriklikni qadrlang.
• Tazyiq va zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishiga murosasiz munosabatda bo‘ling.
• Muammoli vaziyatlarda befarq bo‘lmang, qonuniy va mas’uliyatli yo‘l tuting.
Tenglik — munosabatdan boshlanadi. Hurmat, adolat va hamkorlik esa sog‘lom jamiyatning asosidir.
RASMIY MANBALAR:
Saytga quyidagi havolalarni alohida joylashtirish mumkin:
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — Lex.uz
O‘RQ-562-son Qonun — teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari
O‘RQ-561-son Qonun — tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya
SQ-297-IV-son Senat qarori — 2030-yilgacha gender tenglik strategiyasi
Konstitutsiyaning 58-moddasi va O‘RQ-562-son Qonun teng huquq hamda imkoniyatlarning konstitutsiyaviy va qonuniy kafolatlarini belgilaydi. O‘RQ-561-son Qonun esa tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya mexanizmlarini nazarda tutadi.
LEX.UZ+3
2030-yilga qadar gender tenglik strategiyasi — Lex.uz
2026-yilgi maqsadli ko‘rsatkichlar — Lex.uz
Gender tenglik bo‘yicha qonunchilik va ma’lumotlar — Stat.uz
